ශ්‍රී ලංකා තැපැල් දෙපාර්තමේන්තුව වසර 227 කට වැඩි කාලයක් මුළුල්ලේ පැවත එන ආයතනයක් වන අතර එහි විවිධ තනතුරුවල 17,000 කට අධික සේවක පිරිසක් දෙපාර්තමේන්තු සේවයෙහි නිරතව සිටියි. අප අද පවතින පැරණිතම රජයේ දෙපාර්තමේන්තු වලින් එකකි. අපි අපේ ඉතිහාසය හා උරුමය ගැන ආඩම්බර වන්නෙමු.

ශ්‍රී ලංකා තැපැල් සේවයට වසර 209 ක දීර්ඝ ඉතිහාසයක් ඇති අතර, යටත් විජිත යුගයේ ලන්දේසි පාලකයන් විසින් තම පාලනය යටතේ තිබූ සමුද්‍රීය දිස්ත්‍රික්කවල තැපැල් කාර්යාල පහක් ආරම්භ කළ 1798 වසර දක්වා එම ඉතිහාසය දිවෙන අතර ඔවුහූ වසර 1799 දී ප්‍රථම වරට තැපැල් රෙගුලාසි සහ තැපැල් ගාස්තු ප්‍රමාණ ප්‍රකාශයට පත් කළහ. ලන්දේසීන් විසින් ආරම්භ කරන ලද තැපැල් සේවය “නැගෙනහිර ඉන්දියා සමාගම” විසින් මෙහෙයවන ලද අතර එය මහජනතාව සඳහා විවෘත වූ එකක් නොව රාජකාරි භාවිතය සඳහා පමණ සීමා විය. 1798 සිට 1815 දක්වා කාල පරිච්ඡේදය පිළිබඳව වැඩි යමක් පැවසීම සඳහා බොහෝ කරුණු කාරණා සොයා ගැනීමට නොමැත.

1815 දී බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයෝ රටේ පාලනය සියතට ගත්හ. ඔවුන් විසින් තැපැල් සේවය ප්‍රතිසංවිධානය කරන ලද අතර 1882 දී ස්ථිර තැපැල් කාර්යාලයක් කොළඹ නගරයේ පිහිටුවන ලදී. ලංකාවේ පළමු තැපැල්පතිවරයා වූයේ ගුවන් හමුදා නිලධාරියෙකු වූ ඒ. කෙනඩි මහතා ය. කෙසේ වෙතත්, 1815 තරම් ඈත යුගයක සිට තැපැල්පතිවරුන් සිට ඇත. ඊ, බ්ලෙටර්මන් මහතා මුළු දිවයිනටම බල පැවැත්වෙන පරිදි   තැපැල්පතිවරයා ලෙස කටයුතු කළේ ය. ඉන් අනතුරුව, වසර 1817 දී ලුවිස් සන්සෝනි මහතා බ්ලෙටර්මන් මහතාගෙන් පසු දෙවන තැපැල්පතිවරයා ලෙස පත් විය. තුන්වන තැපැල්පතිවරයා මේජර්වරයෙකු වූ ජී. ස්ටුවර්ට් මහතා ය. ඔහු සිය ධූර කාලය තුළ රටේ ප්‍රධාන නගර දක්වා තැපැල් සේවා ව්‍යාප්ත කිරීමට මූලිකව කටයුතු කළේ ය. එකල ලංකා තැපැල් හා විදුලි සංදේශ දෙපාර්තමේන්තුව ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් මෙම ආයතනය එමගින් දියත් කළ බොහෝ මූලාරම්භක කටයුතු හරහා ගෞරවාදරයට පත් විය.

ආසියාකරය තුළ තැපැල් කෝච් රථ සේවාවක් මුල් වරට ආරම්භ කළේ අප ය, කොළඹ සහ මහනුවර නගර අතර කෝච් රථ සේවය 1832 දී ඇරැඹි අතර ගාල්ල සහ කොළඹ නගර අතර තවත් තැපැල් කෝච් රථ සේවයක් 1838 වසරේ දී ක්‍රියාත්මක කර ආරම්භ කරන ලදී.

1892 වර්ෂයේ දී ප්‍රථම “ගමනෙහි නිරත තැපැල් කාර්යාලය” කොළඹ සහ මහනුවර නගරයේ උප නාගරික ප්‍රදේශයක් වූ පේරාදෙණිය අතර අතර ධාවනයෙහි යොදවන ලදී. ගතවූ වසර ගණනාව මුළුල්ලේ තැපැල් ප්‍රවාහනය සහ ලියුම් බෙදා හැරීම සඳහා විවිධ ප්‍රවාහන ක්‍රම භාවිතා කර ඇත.

එංගලන්තයේ නිෂ්පාදිත “බෙඩ්ෆෝර්ඩ්” වෑන් රථ වසර 70 ගණන්වල පවා භාවිතා කර ඇත. නවීන ජපන් වාහන ඇණියක් තැපැල් සේවයේ යෙදවීම සම්බන්ධයෙන් අද අපි සාඩම්බර වන්නෙමු. අතීත යුගයක තැපෑල බෙදා හැරීම මුලින්ම සිදු වූයේ පා ගමනින් ඇවිද ගොස් ය. (කඳුකරයේ සහ ඈත දුෂ්කර ප්‍රදේශවල තැපැල්කරු අද පවා පයින් ඇවිද යමින් ලිපි බෙදා හරිනු දක්නට ලැබීම අසාමාන්‍ය දෙයක් නොවේ!) ඉන් පසුව බයිසිකල් වර්ග ලිපි බෙදාහැරිමේ කාර්යයට එකතු විය. 50 සහ 60 දශකවල තැපැල්කරුවන් බ්‍රිතාන්‍යයේ නිෂ්පාදිත බී එස් ඒ – බැන්ටම් (BSA – Bantam) වර්ගයේ යතුරුපැදිවල නැග ඒවා පැද යමින් ලියුම් බෙදීම හුරුපුරුදු දසුනක්ව පැවතුණි. නගරවල තැපැල්කරුගේ සේවා මුරය කුඩා වීමත් සමඟ මෝටර් සයිකල් වෙනුවට තැපැල්කරුවන් පාපැදි තැපැල් සේවයට අවතීර්ණ විය. වර්තමානයෙහි තැපැල් ප්‍රවාහනය සිදු කරනු ලබන්නේ දුම්රිය, පොදු සහ පෞද්ගලික බස් රථ මෙන්ම අප සතු වාහන සමූහය ද මගිනි.

1877 අප්‍රේල් මස 01 වන දින විශ්ව තැපැල් සංගමයට සම්බන්ධ වූ ලංකාව නිදහසින් පසු 1949 ජූලි මස 13 වන දින නැවත වරක් විශ්ව තැපැල් සංගමයට බැඳුණු අතර එබඳු ආකාරයේ ලොව ප්‍රථම වාර්තාවක් ඉන් නිර්මාණය විය.

බ්‍රිතාන්‍යය විසින් තැපැල් මුද්දරය ලොවට හඳුන්වා දී වසර පහකට පසුව, 1857 අප්‍රේල් මස 01 වන දින, පැන්සයක වටිනාකමින් යුත් පළමු මුද්දරය නිකුත් කරන ලදී. ප්‍රථම වරට රුපියල් සහ ශත වශයෙන් දේශීය වටිනාකමින් යුත් මුද්දර නිකුත් කරනු ලැබුවේ 1892 පෙබරවාරි මස 1 වන දිනදී ය.

කොළඹ විවිධ ස්ථානවල පවත්වාගෙන ගිය මහා තැපැල් කාර්යාලය ස්ථානගත කිරීම සඳහා 1895 දී කොළඹ කිංග්ස් වීදියේ (දැනට ජනාධිපති මාවතේ).එවකට අග්‍රාණ්ඩුකාරවරයාගේ රාජ මන්දීරය (කිංග්ස් හවුස්) ඉදිරිපිට පිහිටි තමන්ටම අයත් ගොඩනැගිල්ලක් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් අත්පත් කර ගනු ලැබී ය. රටේ ඇති වූ කලකෝලහලවලින් අනතුරුව මහා තැපැල් කාර්යාලය එම ගොඩනැගිල්ලෙන් පිටතට පැමිණ අවසානයේ දී වත්මන් නව තැපැල් මූලස්ථානයේ ස්ථිර නිවහනක් තුළ ස්ථානගතව ඇත. නවීන පහසුකම්වලින් සමන්විත මහල් 9 කින් සුසැදි නව ගොඩනැගිල්ල දෙපාර්තමේන්තුවේ මෙහෙයුම් සහ පරිපාලන මධ්‍යස්ථානය වේ. තැපැල් කෞතුකාගාරය ද මෙම ගොඩනැගිල්ල තුළ නිවාසගතව ඇත.

පළමු තැපැල්පත